Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
mấy năm trở lại đây. Nếu nh trớc đổi mới, bình luận là những bài viết lớn phân
tích, đánh giá những vấn đề quan trọng của đất nớc nh: chính sách cải cách giáo
dục, việc phân chia ruộng đất ở nông thôn, công tác tuyên truyền, cổ động thu
thuế thì nay, loại bài này ít đợc báo chí sử dụng. Thay vào đó là những bài
bình luận ngắn, nhanh gọn, bắt kịp với những sự kiện nóng bỏng đang diễn ra
hàng ngày. Những năm 1980, 1990, bình luận chủ yếu xuất hiện trên các tờ báo
chính trị lớn nh Nhân dân, Quân đội nhân dân, Lao động thì mấy năm trở lại
đây, từ báo trung ơng đến địa phơng, báo ngành, báo tuần hay nhật báo đều có
mục bình luận. Dới những tiêu đề: Sự kiện và Bình luận, Cùng bàn luận, Thời sự
và suy nghĩ, Theo dòng thời sự hay Vấn đề hôm nay, Mỗi ngày một ý kiến, Mỗi
tuần một ý kiến các bài bình luận xuất hiện thờng xuyên, ổn định và rất hấp
dẫn độc giả.
Đã có rất nhiều khoá luận tốt nghiệp, luận văn cao học và cả luận án tiến
sĩ nghiên cứu, tìm hiểu thể loại bình luận báo chí với các đề tài về ngôn ngữ
bình luận, nghệ thuật bình luận, cá tính sáng tạo của nhà báo khi viết bài bình
luận, bình luận quốc tế trên báo Quân đội nhân dân, sự phát triển của loại bài
bình luận ngắn trên báo chí hiện nay. nhng hiếm có ngời viết nào lại đi sâu
nghiên cứu cách lập luận- yếu tố đợc coi là then chốt và quyết định sự thành
công trong thể loại báo chí này. Ngay cả với những sinh viên, học viên ở các
chuyên ngành về ngôn ngữ thì lý thuyết lập luận cha đợc tìm hiểu, vận dụng
nhiều trong khi phân tích các bài báo
Trong khi lý luận báo chí và thực tiễn nghiên cứu cho thấy bình luận mới
chỉ đợc xem xét ở góc độ thể loại chứ ít đề tài nào đi sâu phân tích yêú tố lập
luận thì trong ngôn ngữ học thế giới, lập luận vẫn còn là một lĩnh vực mới. ở
Việt Nam, cho đến trớc năm 1993, lý thuyết lập luận còn lạ lẫm đối với Việt
ngữ học, kể cả những nhà nghiên cứu quan tâm đến ngữ dụng học. Chính vì
vậy, đi sâu tìm hiểu lý thuyết lập luận để trên căn cứ đó áp dụng phân tích các
bài bình luận báo chí là mục đích của luận văn này. Xác định Phân tích các bài
5
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
bình luận báo chí trên cơ sở lý thuyết lập luận là một hớng đi mới mẻ, một
cách tìm hiểu sâu và có tính hệ thống về thể loại này, chúng tôi đã chọn đề tài
này cho luận văn của mình với mong muốn góp phần công sức nhỏ bé khám
phá những đặc sắc và sáng tạo trong cách lập luận của các nhà báo: Hữu Thọ,
Chu Thợng và Quang Lợi- những nhà báo đã thành danh ở thể loại này.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1.Mục đích nghiên cứu
- Về lý thuyết: Chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu thể loại bình luận ở góc độ báo
chí học và chỉ ra vai trò, vị trí của lập luận trong loại bài này. Bên cạnh đó, trên cơ
sở vận dụng lý thuyết lập luận của ngôn ngữ học, ngời viết phân tích cấu trúc, các
thành phần làm nên lập luận và đặt chúng trong kết cấu bài bình luận.
- Về thực tiễn: Đi sâu khám phá cách lập luận khi viết bài bình luận ở 3
tác giả: Hữu Thọ, Chu Thợng và Quang Lợi để chứng minh rằng: lập luận là yếu
tố then chốt trong thể loại này. Nó là xơng sống, cấu trúc và làm nên hệ thống
thông tin lý lẽ trong bài bình luận.
Có thể nói, trong phạm vi luận văn này, từ phân tích, đánh giá, so sánh
cách lập luận của Hữu Thọ, Chu Thợng và Quang Lợi; chúng tôi muốn hệ thống
hoá và đa ra những nhận định chung, rút ra đặc trng lập luận và khái quát nó
thành các cấu trúc, mô hình trong bài bình luận
3.2.Nhiệm vụ nghiên cứu
- Trong luận văn này, bằng những kiến thức về ngôn ngữ học và lý luận báo
chí, ngời viết sẽ cố gắng đi sâu phân tích cách lập luận trong bài bình luận báo chí
để chỉ ra những đặc trng, sáng tạo trong cách viết thể loại này; sự cần thiết và yêu
cầu chú trọng, đầu t cho nội dung này khi bình luận báo chí.
- Chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu bản chất, cách kết cấu các thành phần
trong một lập luận, đặc tính của quan hệ lập luận xét trên phơng diện ngôn ngữ
6
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
học từ đó vận dụng vào việc phân tích các bài bình luận báo chí, chỉ ra cách lập
luận vấn đề khi viết một bài bình luận, nghệ thuật lập luận sao cho bài bình luận
đạt hiệu quả thông tin cao nhất.
4. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tợng nghiên cứu của đề tài là lý luận về thể loại bình luận báo chí
và lý thuyết lập luận của ngôn ngữ học.
- Phạm vi nghiên cứu của đề tài là hơn 300 bài bình luận đợc tập hợp và
in trong 3 cuốn: Bản lĩnh Việt Nam ( của Hữu Thọ), Chiếc roi trong tâm tởng (
của Chu Thợng) và ẩn số thời cuộc của Quang Lợi
5. Phơng pháp nghiên cứu
Trong luận văn này, để phân tích các bài bình luận báo chí trên cơ sở lý
thuyết lập luận, dựa trên nguồn t liệu là hơn 300 bài bình luận báo chí, chúng
tôi dùng các phơng pháp sau đây:
- Tìm hiểu lý thuyết lập luận của ngôn ngữ học từ đó vận dụng vào việc
phân tích các bài bình luận báo chí
- Phân tích, rút ra đặc trng trong cách lập luận khi viết bình luận của 3
nhà báo: Hữu Thọ, Chu Thợng và Quang Lợi.
- Chỉ ra vai trò, mối quan hệ giữa lập luận với các yếu tố khác trong nghệ
thuật viết bài bình luận báo chí.
Các thao tác trên đây xuất phát từ góc nhìn của ngời tiếp nhận thông tin
báo chí.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Mục lục và Phụ lục,
luận văn gồm có 3 chơng:
Chơng I : Một số khái niệm có liên quan đến đề tài
7
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Chơng II: Thử nghiệm ứng dụng lý thuyết lập luận vào việc phân tích
các bài bình luận ( qua tác phẩm của ba nhà báo: Hữu Thọ, Chu Thợng và
Quang Lợi)
Chơng III: Vai trò then chốt và những đặc sắc rút ra từ cách lập luận
trong loại bài bình luận báo chí
8
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Chơng I
Một số khái niệm có liên quan đến đề tài
Chơng I của luận văn sẽ tập trung trình bày những khái niệm cần thiết có
liên quan đến lý luận về thể loại bình luận báo chí và lý thuyết lập luận của
ngôn ngữ học. Cụ thể, ngời viết sẽ trình bày đặc điểm của loại bài bình luận báo
chí cũng nh hình thức, đặc trng của lập luận trong các bài bình luận.
1.1. Bình luận
1.1.1. Quan niệm về bài bình luận
Bình luận đợc xem xét ở hai góc độ. Một là xem xét bình luận với ý
nghĩa nh một phơng pháp (cách đánh giá bàn luận về một sự kiện, hiện tợng,
một vấn đề nào đó để đi đến sự nhận thức đầy đủ và sâu sắc về vấn đề đó và
những điều do vấn đề gợi ra) đợc sử dụng trong tất cả các hình thức đăng tải nh
trong tin vắn- dới dạng trích dẫn ý kiến của ngời khác; trong bản tin, xã luận, ký
sự, tổng quan điểm báo. Thứ hai là xem xét bình luận với t cách là một thể loại
báo chí chính luận, mang tính chất tổng hợp, trong đó bao gồm các yếu tố giải
thích, phân tích và có khi cả chứng minh.
Trong cuốn Lý thuyết và thực hành báo chí Xô Viết, E. P. Prôkharốp
có viết Giúp bạn đọc hình thành bức tranh tổng thể của đời sống xã hội từ
những t liệu riêng lẻ trên báo chí là một trong những nguyên nhân làm xuất hiện
thể loại bình luận. Một bài bình luận không chỉ dừng lại ở sự bàn luận, đánh giá
một sự kiện của cuộc sống mà phải từ nhiều sự kiện riêng lẻ, tác giả phải hình
thành đợc bức tranh tổng thể của đời sống xã hội hiện tại. Mặt khác, trên cơ sở
đó phải giúp cho công chúng nhận thức đầy đủ và chính xác về nhiều vấn đề
của quá khứ và hiện tại, biết cách đánh giá thực tế khách quan, hiểu đợc vị trí
của mình để từ đó có hành động cần thiết vì mục tiêu xây dựng cuộc sống ngày
một tốt đẹp hơn [15, tr. 89]. Nh vậy một bài bình luận hoàn chỉnh không chỉ
dừng lại ở sự bàn luận, đánh giá một sự kiện của cuộc sống mà phải từ nhiều sự
9
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
kiện riêng lẻ hình thành đợc bức tranh tổng thể của đời sống xã hội từ đó giúp
công chúng nhận thức đầy đủ và chính xác về bản chất của sự kiện, hiện tợng
đó.
Còn Karel Storkan thì quan niệm Bình luận là thể loại cơ bản của luận
văn báo chí. Trong đó, tác giả luôn nhằm trình bày với bạn đọc quan điểm của
họ về sự kiện có tính chất thời sự và nhằm thuyết phục bạn đọc rằng quan điểm
này là đúng đắn [ 1, tr. 45]. ở đây, tác giả đề cao nhận xét chủ quan của nhà
báo. Trong bài bình luận, ngời viết phải đa ra những quan điểm, nhận định của
mình về sự kiện, vấn đề để chứng minh quan điểm của mình là đúng rồi từ đó
định hớng d luận quần chúng. Bàn về thể loại này, tác giả Trần Thế Phiệt trong
cuốn Tác phẩm báo chí ( tập 3) cho rằng Bình luận là một kiểu bài nghị
luận mang tính chất tổng hợp trong đó bao gồm các yếu tố giải thích, phân tích
và có khi có cả chứng minh [ 17, tr. 95]. Theo quan niệm của tác giả thì bài
bình luận đợc viết theo phơng pháp nghị luận mang tính chất tổng hợp. Trên cơ
sở nắm bắt sự kiện, ngời viết phải đồng thời sử dụng các yếu tố: giải thích, phân
tích, chứng minh, đánh giá, bàn luận rồi đi đến mục đích cuối cùng là nhằm
thuyết phục ngời đọc. Trần Thế Phiệt cũng nhấn mạnh: muốn bình luận có sức
chiến đấu cao, tính thuyết phục lớn thì tác giả phải hiểu sâu sắc sự kiện, không
xét chúng là những sự kiện đơn lẻ mà phải đặt chúng trong những mối quan hệ
tổng hợp từ đó mới có thể nắm chắc bản chất của sự kiện để nhận định một cách
chính xác nhất.
Nhóm tác giả của Hội Nhà báo Việt Nam lại đề cao đến chức năng dẫn
dắt, định hớng t tởng cho công chúng của bài bình luận trên cơ sở đó khái quát
Bình luận là một thể loại báo chí, nhiệm vụ của nó là diễn đạt t tởng của toà
soạn về một vấn đề thời sự hoặc một sự kiện, nghĩa là làm cho độc giả hiểu đợc
mối quan hệ đó theo một quan điểm nhất định và từ sự đánh giá đó rút ra đợc
kết luận có tính chất chính trị [ 12, tr. 89].
10
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Có thể nói, hầu hết các tác giả khi đa ra quan niệm về thể loại bình luận
đều thống nhất nhau ở đặc điểm nổi trội và cũng là điểm mạnh nhất của loại bài
bình luận nói riêng, thể loại bình luận nói chung đó là thông tin lỹ lẽ. Bài bình
luận dù có đề cập đến những sự kiện nóng hổi, đợc công chúng quan tâm song
nếu thiếu những thông tin lý lẽ sắc sảo để bàn luận về vấn đề đó thì cũng không
thể gọi là một bài bình luận.
Ngày nay, chúng ta đang sống trong thế giới của công nghệ truyền thông
với những thông tin hấp dẫn, đang dạng, nhiều chiều. Trình độ học vấn và tri
thức đợc nâng cao, công chúng không chỉ tiếp nhận các tác phẩm báo chí một
cách thụ động mà còn có khả năng đánh giá và thẩm định tác phẩm đó. Điều
này đồng nghĩa với việc bài bình luận giờ đây không thể đơn thuần chỉ là những
ý kiến, quan điểm chủ quan của tác giả. Sự kiện hoặc vấn đề đa ra bình luận
phải là những sự kiện, vấn đề công chúng đang quan tâm và cần có sự định h-
ớng t tởng. Các bài báo thờng đa ra những gợi mở để ngời đọc tự nhận định vấn
đề. Bình luận có định hớng nhng không mang tính áp đặt. Từ những phân tích
và nhận xét trên đây, chúng tôi đi đến quan niệm: Bình luận là một thể loại
báo chí thuộc nhóm chính luận, trong đó tác giả sử dụng hệ thống thông tin lý
lẽ của mình để giải thích, phân tích những vấn đề có ý nghĩa chính trị, xã hội
rồi từ đó đi đến nhận định, đánh giá về vấn đề đó hoặc có thể để công chúng
tự đánh giá.
1.1.2. Các dạng bình luận
Do có nhiều cách hiểu, nhiều quan niệm khác nhau về thể loại bình luận
nên cũng có nhiều cách phân chia khác nhau. Nhóm tác giả Hội Nhà báo Việt
Nam trong cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo chia bình luận
thành các dạng bài:
- Loại bài Bình luận ngắn
- Loại bài Bình luận trong ngày
11
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
- Loài bài Bình luận trong tuần và bài Bình luận phê bình trong tuần
- Bài bình luận mang tính chất bút chiến và tính chất giải thích.
Nhóm tác giả này đã căn cứ trên sự phong phú, đa dạng của chủ đề và sự
phân biệt của từng chức năng để phân chia thành các dạng bài bình luận khác
nhau. Tuy nhiên, cách phân chia này cha thật khoa học, dễ bị trùng hợp. Ví dụ
nh ngay trong bản thân bài Bình luận bút chiến đã là những bài Bình luận ngắn,
hay nh Bình luận trong ngày, trong tuần đã là những bài giải thích, phân tích
rồi
Trần Thế Phiệt [17, tr. 56] có cách phân chia mang tính khoa học hơn đó
là dựa vào những tiêu chí cụ thể để chia thành các dạng bài:
- Dựa theo tiêu chí thời gian:
+ Bình luận ngắn
+ Bình luận trong ngày
+ Bình luận trong tuần
- Dựa trên phơng pháp thể hiện:
+ Bình luận có tính chất giải thích
+ Bình luận bút chiến
- Dựa trên nội dung bài viết:
+ Bình luận sự kiện
+ Bình luận vấn đề
Thực tế cho thấy những sự phân chia này chỉ mang tính chất tơng đối bởi
giữa các thể loại, các dạng bài luôn có sự co giãn, đan xen lẫn nhau. Trên cơ sở
tìm hiểu, nghiên cứu lý luận và thực tiễn báo chí, căn cứ theo thời gian, dung l-
ợng, chúng tôi chia thành 2 loại: Bình luận ngắn, bình luận dài ( Bình luận
chuyên sâu). Bài bình luận ngắn chỉ cần vài trăm từ, dẫn ra một sự kiện, một lời
phát biểu là ngời viết có thể đa ra nhận định của mình: tán thành hoặc bác bỏ.
Dạng bài này xuất hiện nhiều trong các chuyên mục bình luận của các tờ báo
12
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
nh: Thanh niên, Tuổi trẻ, Nhân dân, Lao động Bài bình luận dài thờng tập
trung vào những vấn đề, sự kiện đang gây xôn xao d luận, cần có sự định hớng
t tởng; hoặc từ nhiều sự kiện có liên quan đến nhau, ngời viết tổng hợp, phân
tích rồi đi đến kết luận về một vấn đề.
Căn cứ vào nội dung có 2 loại: Bình luận trong nớc, bình luận quốc tế.
Trong mỗi dạng bình luận trong nớc hay quốc tế lại có những dạng bài cụ thể
nh: Bình luận về chính trị- xã hội, Bình luận quân sự, Bình luận kinh tế- xã hội,
Bình luận văn hoá- thể thao Căn cứ vào phơng pháp thể hiện cũng có thể chia
thành 2 dạng sau: Bài bình luận giải thích, bình luận bút chiến. Các bài bình
luận mang tính giải thích thờng đi sâu phân tích các chủ trơng, chính sách của
Đảng, Nhà nớc hoặc các hiện tợng tích cực trong đời sống xã hội. Trong bài
bình luận bút chiến, ngời viết thờng đi từ những quan điểm, ý kiến tiêu cực,
phân tích, bác bỏ, phủ nhận các quan điểm đó đồng thời rút ra cái tích cực. Bài
bình luận bút chiến phải có tính chiến đấu cao và thờng là để đấu tranh với quan
điểm của các nhà chính trị đối lập, vạch trần âm mu, thủ đoạn của các thế lực
phản động, thù địch
Hiện nay, báo chí sử dụng rất nhiều hình thức bình luận và phạm vi
nghiên cứu của mỗi bài bình luận cũng rất đa dạng. Có những bài bình luận chỉ
dừng lại ở mức xem xét một sự kiện nhỏ, riêng lẻ nào đó trong đời sống xã hội
nh việc đánh giá hành vi của một cá nhân cụ thể nào đó là tốt hay không tốt.
Cũng có khi nhà báo sử dụng bài bình luận để đánh giá, bàn luận về một sự kiện
nhng sự kiện này đã đợc thông báo trên các phơng tiện thông tin đại chúng. Ng-
ời viết trình bày quan điểm của toà soạn hay của chính mình về sự kiện đó hoặc
từ sự kiện đó liên hệ đến những sự kiện hay vấn đề khác. Đây là loại bài mà các
nhà nghiên cứu và giới báo chí gọi là bình luận ngắn vì đề tài mà nó đề cập
không lớn, dung lợng chỉ từ 250 đến 400 từ. Tính chất hớng dẫn nhận thức và
hành động trong bài này thể hiện rõ.
13
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
1.1.3. Đặc trng của thể loại bình luận
Cuốn sách Các thể loại báo chí (nxb Thông tấn) [ 13, tr. 48] đã làm
nổi bật đặc điểm của bình luận thông qua việc nêu lên những mục tiêu mà thể
loại bình luận hiện nay theo đuổi:
+ Hớng sự chú ý của bạn đọc vào những sự kiện mới quan trọng, nổi lên
hàng đầu trong đời sống xã hội, đánh giá chúng.
+ Đặt sự kiện đợc bình luận trong mối liên hệ với những sự kiện khác,
phát hiện nguyên nhân của sự kiện đó.
+ Hình thành dự báo phát triển của sự kiện đợc bình luận.
+ So sánh, thờng với sự trợ giúp của các ví dụ, những cách thực hành xử
và giải quyết cần thiết cho bài toán.
Trần Quang trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận [ 16, tr. 78]
đã đa ra những nhận xét chủ yếu về thể loại này:
- Bài bình luận là một tác phẩm đặc sắc dùng để tái tạo bức tranh toàn
cảnh về một vấn đề nào đó trong đời sống xã hội. Cơ sở chính của bài bình luận
là các sự kiện, chi tiết điển hình, tiêu biểu của hiện thực khách quan. Bài bình
luận đòi hỏi phải xem xét các sự kiện, hiện tợng đó trong mối liên hệ và phụ
thuộc lẫn nhau để rút ra kết luận chung có tính định hớng cho nhận thức và
hành động của công chúng. Tác giả có thể sử dụng nhiều hình thức và phơng
pháp khác nhau nh so sánh, đối chiếu, hệ thống hoá để làm nổi bật chủ đề tác
phẩm và t tởng của tác giả hay toà soạn.
- Từng mục từng phần của tác phẩm không đứng riêng lẻ, độc lập mà là
những bộ phận cấu thành tác phẩm.
- Từng phần của tác phẩm liên quan mật thiết tới nhau bổ sung cho nhau
để làm nổi bật chủ đề chính.
Ngoài ra tác giả còn so sánh bình luận với tiểu luận để thấy rõ đặc điểm
của thể loại này. Tác giả bài bình luận không chỉ sử dụng một vài sự kiện riêng
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét